Phát triển bền vững là xu hướng toàn cầu, các tiêu chuẩn về môi trường, xã hội và quản trị doanh nghiệp (ESG) ngày càng được tích hợp sâu rộng vào hoạt động đầu tư, tài chính và chuỗi cung ứng quốc tế.[1] Xu hướng này được phản ánh thông qua sự gia tăng mạnh mẽ của dòng vốn đầu tư bền vững, với giá trị tài sản của các quỹ đầu tư hướng ESG dự báo đạt 33,9 nghìn tỷ USD vào năm 2026, tương đương 21,5% tổng tài sản quản lý toàn cầu.[2] Tại Việt Nam, việc triển khai các cam kết về tăng trưởng xanh và phát triển bền vững đang thúc đẩy quá trình áp dụng ESG trên nhiều lĩnh vực kinh tế – xã hội. Sự gia tăng các giao dịch liên quan đến tiêu chuẩn ESG xuất hiện nhiều dạng tranh chấp mới liên quan đến môi trường, chuỗi cung ứng, công bố thông tin và trách nhiệm doanh nghiệp[3]. Với tính chất đa chiều, liên ngành và tác động đến nhiều nhóm lợi ích khác nhau, các tranh chấp này đặt ra yêu cầu phải lựa chọn những cơ chế giải quyết tranh chấp không chỉ bảo đảm hiệu quả pháp lý mà còn hỗ trợ duy trì quan hệ hợp tác và các mục tiêu phát triển bền vững. Trong bối cảnh đó, hòa giải thương mại đang được nhìn nhận như một phương thức có nhiều tiềm năng đối với việc giải quyết các tranh chấp ESG.
Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển đổi mạnh mẽ sang mô hình tăng trưởng xanh và phát thải thấp nhằm hiện thực hóa cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Để thực hiện mục tiêu này, Nhà nước đã từng bước hoàn thiện khung pháp lý về bảo vệ môi trường, tăng trưởng xanh và thị trường carbon thông qua Luật Bảo vệ môi trường 2020, Quyết định số 1658/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ: Phê duyệt Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021 – 2030, tầm nhìn 2050, Quyết định số 843/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ban hành chương trình hành động quốc gia hoàn thiện chính sách và pháp luật nhằm thúc đẩy thực hành kinh doanh có trách nhiệm tại Việt Nam giai đoạn 2023-2027, Nghị định số 06/2022/NĐ-CP về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính cùng các quy định về phát triển thị trường carbon trong nước. Đồng thời, các yêu cầu từ thị trường quốc tế, đặc biệt là Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu có hiệu lực từ năm 2026, đang tạo áp lực đáng kể đối với doanh nghiệp Việt Nam trong việc tuân thủ các tiêu chuẩn ESG và minh bạch hóa chuỗi cung ứng. Trong bối cảnh đó, ESG không còn là một yêu cầu mang tính tự nguyện mà đang dần trở thành một tiêu chuẩn có ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh và tiếp cận thị trường.
Các tiêu chuẩn ESG đặt ra các nghĩa vụ liên quan, kéo theo sự xuất hiện của nhiều dạng tranh chấp mới. Khác với các tranh chấp thương mại truyền thống thường tập trung vào vi phạm hợp đồng hoặc nghĩa vụ thanh toán, tranh chấp liên quan đến tiêu chuẩn ESG thường liên quan đến các vấn đề cam kết thực hiện trách nhiệm liên quan đến môi trường, giảm phát thải, điều kiện lao động, quản trị doanh nghiệp, công bố thông tin ESG hoặc tác động của hoạt động kinh doanh đối với cộng đồng.[4] Đặc trưng của loại tranh chấp này là tính liên ngành, sự tham gia của nhiều chủ thể và khả năng gây ảnh hưởng không chỉ về kinh tế mà còn về uy tín và danh tiếng doanh nghiệp[5] và còn các trách nhiệm khác về pháp lý tại các quốc gia. Trên phạm vi toàn cầu, ESG đang được ghi nhận là một trong những lĩnh vực tranh chấp mới nổi với số lượng vụ việc ngày càng gia tăng. Tại Việt Nam, mặc dù chưa hình thành một nhóm tranh chấp được nhận diện chính thức dưới tên gọi “tranh chấp ESG”, nhiều tranh chấp liên quan đến chuyển dịch năng lượng, chuỗi cung ứng xanh, tín chỉ carbon, trách nhiệm môi trường và các giao dịch đầu tư đã bắt đầu phản ánh rõ các yếu tố này.[6]
Nhìn từ thực tiễn Việt Nam, có thể nhận diện một số xu hướng tranh chấp ESG nổi bật trong thời gian tới.
Thứ nhất, tranh chấp trong chuỗi cung ứng và hoạt động xuất khẩu được dự báo sẽ gia tăng khi các đối tác nước ngoài ngày càng lồng ghép các yêu cầu ESG hay kinh doanh có trách nhiệm (responsible business hoặc business with human rights) vào hợp đồng thương mại và hoạt động thẩm định chuỗi cung ứng. Việc doanh nghiệp không đáp ứng các tiêu chuẩn về môi trường, lao động hoặc minh bạch thông tin có thể dẫn đến chấm dứt hợp đồng, từ chối giao dịch hoặc yêu cầu bồi thường thiệt hại.
Thứ hai, tranh chấp liên quan đến hành vi “tẩy xanh” (greenwashing) được dự báo sẽ trở nên phổ biến hơn khi doanh nghiệp gia tăng việc sử dụng các tuyên bố về tính bền vững trong hoạt động tiếp thị và huy động vốn. Các tranh chấp có thể phát sinh từ việc quảng bá sai lệch về đặc tính môi trường của sản phẩm hoặc công bố thông tin ESG không chính xác, ảnh hưởng đến quyền lợi của người tiêu dùng và nhà đầu tư.[7]
Thứ ba, việc hình thành thị trường carbon tại Việt Nam có thể kéo theo các tranh chấp mới liên quan đến giao dịch tín chỉ carbon, xác minh lượng phát thải được cắt giảm hoặc trách nhiệm của các chủ thể tham gia thị trường. Bên cạnh đó, các tranh chấp ESG cũng có thể phát sinh trong lĩnh vực năng lượng tái tạo, tài trợ vốn xuyên biên giới, công bố thông tin ESG, kiểm toán carbon và các giao dịch đầu tư, mua bán – sáp nhập (M&A). Sự đa dạng và phức tạp của các dạng tranh chấp nêu trên đặt ra yêu cầu phải xem xét mức độ phù hợp của các cơ chế giải quyết tranh chấp hiện hành, đồng thời đánh giá khả năng vận dụng các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế, trong đó có hòa giải thương mại.
Tranh chấp ESG thường mang tính liên ngành, liên quan đồng thời đến các yếu tố pháp lý, môi trường, xã hội và quản trị doanh nghiệp, đồng thời có thể tác động đáng kể đến uy tín và quan hệ hợp tác giữa các bên. Trong bối cảnh đó, các phương thức giải quyết tranh chấp truyền thống bộc lộ một số hạn chế nhất định. Thủ tục tố tụng tại tòa án thường kéo dài và được tiến hành công khai, làm gia tăng nguy cơ ảnh hưởng đến hình ảnh và danh tiếng của doanh nghiệp. Đối với trọng tài, mặc dù có tính linh hoạt và bảo mật cao hơn, phương thức này vẫn chủ yếu hướng đến việc xác định quyền và nghĩa vụ của các bên thông qua một phán quyết mang tính ràng buộc, trong khi chi phí giải quyết tranh chấp có thể là rào cản đối với nhiều bên, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ. Hòa giải thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp trên cơ sở thỏa thuận của các bên với sự hỗ trợ của hòa giải viên trung lập. So với phương thức giải quyết tranh chấp theo tố tụng và trọng tài, phương thức hòa giải thương mại có nhiều đặc điểm phù hợp với tính chất của tranh chấp ESG khi tranh chấp có yếu tố đa ngành và liên quan nhiều đến bí mật hoạt động kinh doanh. Trước hết, nguyên tắc bảo mật trong hòa giải góp phần hạn chế các tác động bất lợi đến uy tín và danh tiếng của doanh nghiệp. Bên cạnh đó, hòa giải hướng đến việc tìm kiếm giải pháp đồng thuận giữa các bên, qua đó tạo điều kiện duy trì quan hệ hợp tác giữa các bên trong chuỗi cung ứng, hoạt động đầu tư hoặc các dự án phát triển bền vững. Phương thức hòa giải cho phép các bên xây dựng những giải pháp phù hợp với đặc thù của tranh chấp ESG, bao gồm lộ trình thực hiện các cam kết ESG hoặc các biện pháp khắc phục tác động môi trường và xã hội. Ngoài ra, hòa giải thường giúp tiết kiệm thời gian, chi phí và có khả năng xử lý hiệu quả các tranh chấp có sự tham gia của nhiều chủ thể liên quan. Từ những đặc điểm trên có thể thấy, hòa giải thương mại là một cơ chế có nhiều ưu thế trong việc giải quyết các tranh chấp ESG, góp phần cân bằng lợi ích của các bên, duy trì quan hệ hợp tác và hỗ trợ thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững trong bối cảnh chuyển đổi xanh tại Việt Nam.
Thực tiễn quốc tế cho thấy hòa giải đang ngày càng được sử dụng như một cơ chế phù hợp để giải quyết các tranh chấp ESG. Nhiều tổ chức giải quyết tranh chấp quốc tế đã chủ động phát triển các quy tắc, hướng dẫn và cơ chế chuyên biệt nhằm đáp ứng sự gia tăng của các tranh chấp liên quan đến biến đổi khí hậu, phát triển bền vững và trách nhiệm doanh nghiệp. Phòng Thương mại Quốc tế (ICC) đã thành lập Lực lượng Đặc nhiệm về trọng tài các tranh chấp liên quan đến biến đổi khí hậu nhằm đánh giá và tăng cường các phương thức giải quyết tranh chấp trong lĩnh vực này.[8] Các tranh chấp phát sinh từ hợp đồng năng lượng, xây dựng, bảo hiểm hoặc các khiếu nại liên quan đến tác động môi trường và xã hội hiện đều được khuyến khích giải quyết thông qua các cơ chế thay thế, trong đó có hòa giải.[9] Tại khu vực châu Á, Trung tâm Hòa giải Quốc tế Singapore (SIMC) cũng đang thúc đẩy việc sử dụng hòa giải trong các tranh chấp ESG xuyên biên giới.[10] Đặc biệt, Công ước Singapore về Hòa giải đã tạo cơ sở pháp lý cho việc công nhận và thi hành quốc tế các thỏa thuận hòa giải thành, qua đó nâng cao tính hiệu quả và khả năng thực thi của phương thức này trong các tranh chấp liên quan đến phát triển bền vững và biến đổi khí hậu. Xu hướng này cũng được ghi nhận tại các diễn đàn khu vực, trong đó nhấn mạnh vai trò của hòa giải trong việc hỗ trợ đầu tư có trách nhiệm và hạn chế các tranh chấp ESG phát sinh trong hoạt động kinh doanh xuyên biên giới. Bên cạnh đó, nhiều tổ chức chuyên về giải quyết tranh chấp như CEDR đã phát triển các cơ chế đối thoại và hòa giải chuyên biệt nhằm xử lý các tranh chấp ESG với sự tham gia của nhiều bên liên quan.[11] Thực tiễn này phản ánh xu hướng chuyển dịch từ các phương thức giải quyết tranh chấp mang tính đối kháng sang các cơ chế đối thoại, hợp tác và tìm kiếm giải pháp đồng thuận.[12]
Trong bối cảnh ESG ngày càng trở thành một yếu tố quan trọng chi phối hoạt động đầu tư, thương mại và quản trị doanh nghiệp, Việt Nam cần có những bước chuẩn bị phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả phòng ngừa và giải quyết các tranh chấp phát sinh trong lĩnh vực này. Trước hết, cần đẩy mạnh các hoạt động tuyên truyền, đào tạo và phổ biến kiến thức về ESG cũng như các rủi ro tranh chấp liên quan cho cộng đồng doanh nghiệp và giới hành nghề pháp lý. Điều này đặc biệt cần thiết khi nhiều doanh nghiệp Việt Nam, nhất là các doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, vẫn chưa có sự hiểu biết đầy đủ về các yêu cầu thẩm định chuỗi cung ứng, công bố thông tin và các tiêu chuẩn ESG đang được áp dụng ngày càng rộng rãi trên thị trường quốc tế. Việc nâng cao nhận thức không chỉ giúp doanh nghiệp chủ động tuân thủ các yêu cầu ESG mà còn góp phần hạn chế nguy cơ phát sinh tranh chấp trong quá trình hoạt động sản xuất, kinh doanh và hợp tác quốc tế.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần được khuyến khích chủ động lồng ghép các cơ chế giải quyết tranh chấp bằng hòa giải vào các hợp đồng có yếu tố ESG, đặc biệt trong các lĩnh vực như chuỗi cung ứng, năng lượng tái tạo, chuyển giao công nghệ xanh, tài chính bền vững và giao dịch tín chỉ carbon.[13] Việc xây dựng điều khoản hòa giải trong hợp đồng sẽ tạo cơ sở để các bên giải quyết bất đồng một cách linh hoạt, tiết kiệm chi phí và duy trì quan hệ hợp tác lâu dài khi tranh chấp phát sinh. Đồng thời, doanh nghiệp Việt Nam có thể tham khảo các điều khoản mẫu và hướng dẫn của các tổ chức quốc tế như ICC nhằm xây dựng cơ chế giải quyết tranh chấp phù hợp với thông lệ quốc tế và đặc thù của các giao dịch liên quan đến ESG.
Cùng với đó, cần từng bước phát triển năng lực của hệ thống hòa giải thương mại nhằm đáp ứng yêu cầu của các tranh chấp ESG trong tương lai. Do tính chất liên ngành của loại tranh chấp này, đội ngũ hòa giải viên không chỉ cần có kiến thức pháp lý mà còn cần hiểu biết về môi trường, lao động, quản trị doanh nghiệp, tài chính bền vững và các tiêu chuẩn phát triển bền vững. Việt Nam cũng có thể nghiên cứu xây dựng các quy trình hòa giải phù hợp với đặc thù của tranh chấp ESG, bao gồm việc cho phép sự tham gia của nhiều bên liên quan, sử dụng chuyên gia kỹ thuật hỗ trợ quá trình hòa giải và thiết lập cơ chế theo dõi việc thực hiện các thỏa thuận hòa giải thành.
Nhìn chung, cùng với sự gia tăng của các tranh chấp liên quan đến ESG, việc thúc đẩy sử dụng hòa giải thương mại không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp mà còn hỗ trợ doanh nghiệp duy trì quan hệ hợp tác, bảo vệ uy tín và thực hiện các cam kết phát triển bền vững. Đây có thể trở thành một trong những hướng đi quan trọng giúp Việt Nam xây dựng môi trường kinh doanh ổn định, minh bạch, thuận tiện và thích ứng với các yêu cầu của quá trình chuyển đổi xanh trong thời gian tới./.
Tác giả bài viết:
Nguyễn Hưng Quang – Chủ tịch Trung tâm Hoà giải Thương mại Quốc tế Việt Nam (VICMC);
Nguyễn Phương Thảo Uyên – Thư ký Trung tâm Hoà giải Thương mại Quốc tế Việt Nam (VICMC);
Nguyễn Tú Linh – Sinh viên Đại học Ngoại thương
[1] OECD (2023), Sustainable Finance in Asia: ESG and climate-aligned investing and policy considerations, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/bde9ec0d-en.
[2] Mạng lưới Chuyển đổi Xanh và Phát triển bền vững (GXS). (2025). Triển Vọng ESG 2026 – Việt Nam & Toàn Cầu. Truy cập ngày 15 tháng 06 năm 2026, tại https://chuyendoixanh.org/trien-vong-esg-2026-viet-nam-toan-cau/#fn4.
[3] Khương Huỳnh. (2026). Tranh chấp ESG và những lưu ý với doanh nghiệp. Báo Pháp Luật TP. Hồ Chí Minh. Truy cập ngày 15 tháng 06 năm 2026, tại https://plo.vn/tranh-chap-esg-va-nhung-luu-y-voi-doanh-nghiep-post910641.html.
[4] International Dispute Resolution Chambers. (2025). Using mediation to resolve ESG disputes. Truy cập ngày 15 tháng 06 năm 2026, tại https://www.idrchambers.com/blog/using-mediation-to-resolve-esg-disputes.
[5] International Bar Association. (2024). ESG Survey 2024 – analysis and discussion. Truy cập ngày 15 tháng 06 năm 2026, tại https://www.ibanet.org/esg-survey-2024-analysis-and-discussion.
[6] Vietnam International Disputes Week. (2025). Session 1: Court-Annexed Mediation: Vietnamese and Asian Perspectives. Truy cập ngày 15 tháng 06 năm 2026, tại https://vidw.vn/session/session-1-court-annexed-media-ion-vietnamese-andasian-perspectives/.
[7] Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia. (2025). Tình trạng “tẩy xanh”, kinh nghiệm quốc tế và bài học cho Việt Nam. Truy cập ngày 15 tháng 06 năm 2026, tại https://vcc.gov.vn/default.aspx?page=news&do=detail&category_id=9343771e-96be-48b5-a35d-b8ea9bc1aa93&id=1b3e173f-221d-45d5-9abb-0971c13dc4a0.
[8] Paris Arbitration Week. (2025). Litigating sustainability. Truy cập ngày 16 tháng 06 năm 2026, tại https://parisarbitrationweek.com/event/accuracy-2025-39654/.
[9] International Chamber of Commerce. (2019). Resolving climate change related disputes through arbitration and ADR. Truy cập ngày 16 tháng 06 năm 2026, tại https://iccwbo.org/wp-content/uploads/sites/3/2019/11/icc-arbitration-adr-commission-report-on-resolving-climate-change-related-disputes-english-version.pdf.
[10] Wijayatilake, D. (2023). Sri Lanka’s Singapore Convention on Mediation Bill: A leap forward in international commercial dispute resolution. Truy cập ngày 16 tháng 06 năm 2026, tại https://simc.com.sg/insights/sri-lankas-singapore-convention-mediation-bill-leap-forward-international-commercial.
[11] Centre for Effective Dispute Resolution. (2022). CEDR’s virtual roundtable on resolving Environment, Social and Governance (ESG) disputes. Truy cập ngày 16 tháng 06 năm 2026, tại https://www.youtube.com/watch?v=rTWFU9dnqDU.
[12] Maia, A. (2024). The importance of mediation in ESG: Promoting sustainability in corporations. Wolters Kluwer Mediation Blog. Truy cập ngày 16 tháng 06 năm 2026, tại https://legalblogs.wolterskluwer.com/mediation-blog/the-importance-of-mediation-in-esg-promoting-sustainability-in-corporations/.
[13] Trần Văn Nam. (2024). Hoà giải- Áp dụng ESG trong giải quyết tranh chấp. Khoa Luật – Đại học Kinh tế Quốc dân. Truy cập ngày 16 tháng 06 năm 2026, tại https://khoaluat.neu.edu.vn/vi/giang-vien-2623/bai-khoa-hoc-t10-2024-hoa-giai-ap-dung-esg-trong-giai-quyet-tranh-chap.
