1. Đặt vấn đề

Hệ thống giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư và Nhà nước (Investor-State Dispute Settlement – ISDS) từ lâu được xem là cơ chế trung tâm nhằm bảo vệ quyền và lợi ích của nhà đầu tư nước ngoài cũng như giải quyết các tranh chấp phát sinh từ hoạt động đầu tư xuyên biên giới.[1] Tuy nhiên, sự gia tăng nhanh chóng về số lượng và mức độ phức tạp của các vụ kiện đầu tư quốc tế đã làm bộc lộ nhiều hạn chế của mô hình ISDS truyền thống, bao gồm chi phí tố tụng cao, thời gian giải quyết kéo dài, tính đối kháng trong quá trình tố tụng và những tranh luận ngày càng gia tăng về tính hợp pháp của hệ thống.[2] Trong bối cảnh đó, từ năm 2017, Ủy ban Liên Hợp Quốc về Luật Thương mại Quốc tế (UNCITRAL) đã giao cho Nhóm Công tác III (Working Group III – Investor-State Dispute Settlement Reform) triển khai cải cách toàn diện hệ thống này.[3]

Một trong những định hướng quan trọng của tiến trình cải cách là chuyển trọng tâm từ tư duy giải quyết tranh chấp sang phòng ngừa tranh chấp và thúc đẩy hòa giải đầu tư. Xu hướng này được phản ánh rõ trong các văn bản do UNCITRAL ban hành. Trong bối cảnh Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng thông qua các hiệp định bảo hộ đầu tư (BITs) song phương và đa phương, đồng thời tiếp tục là điểm đến quan trọng của dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), nguy cơ phát sinh tranh chấp đầu tư quốc tế ngày càng gia tăng. Từ đó, việc nghiên cứu về cơ chế hòa giải đầu tư không chỉ đáp ứng xu hướng cải cách ISDS trên bình diện quốc tế mà còn góp phần nâng cao năng lực phòng ngừa, quản lý và xử lý rủi ro tranh chấp đầu tư của Việt Nam.

2. Hoà giải đầu tư quốc tế trong tiến trình cải cách ISDS

Hòa giải trong bối cảnh tranh chấp đầu tư quốc tế được định nghĩa là một quá trình linh hoạt, trong đó một bên thứ ba (hòa giải viên) hỗ trợ các bên đạt được thỏa thuận giải quyết tranh chấp một cách hòa bình.[4] Khác với trọng tài, hòa giải không trao cho hoà giải viên quyền áp đặt một quyết định có tính ràng buộc, mà bảo đảm quyền tự chủ của các bên trong việc kiểm soát cả quá trình thương lượng lẫn kết quả giải quyết tranh chấp.[5] Chính điểm này tạo nên ưu thế nổi bật của hoà giải đầu tư. Thay vì chỉ giới hạn ở các biện pháp mà trọng tài hoặc toà án có thể tuyên, các bên có thể đạt được những thỏa thuận linh hoạt và sáng tạo, chẳng hạn như thoả thuận sửa đổi giấy phép đầu tư, điều chỉnh thời hạn thực hiện dự án, thay đổi cơ chế triển khai, hoặc bồi thường một phần thiệt hại.[6] Đặc biệt, hòa giải còn có thể được sử dụng ngay từ giai đoạn đầu của bất đồng, khúc mắc trong quá trình thực hiện đầu tư như một cơ chế giải quyết tranh chấp sớm (early dispute resolution) và phòng ngừa tranh chấp (dispute prevention), qua đó giúp hạn chế nguy cơ tranh chấp leo thang chuyển hoá thành hoạt động kiện tụng, giảm đáng kể chi phí và thời gian giải quyết. UNCITRAL đã nhấn mạnh về lợi ích đáng kể của hòa giải như các bên kiểm soát quá trình giải quyết tranh chấp để đạt được kết quả phù hợp với nhu cầu của từng bên, bảo vệ mối quan hệ giữa các bên, đồng thời cung cấp các bảo đảm cần thiết cho quy trình giải quyết tranh chấp công bằng.

Tại kỳ họp lần thứ 56 vào tháng 7/2023, UNCITRAL đã thông qua hai văn bản quan trọng nhằm thúc đẩy việc sử dụng hòa giải trong giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế, gồm Các điều khoản mẫu của UNCITRAL về hòa giải trong các tranh chấp đầu tư quốc tế (UNCITRAL Model Provisions on Mediation for International Investment Disputes) (“Các điều khoản mẫu của UNCITRAL”) và Hướng dẫn của UNCITRAL về hoà giải trong các tranh chấp đầu tư quốc tế (UNCITRAL Guidelines on Mediation for International Investment Disputes) (“Hướng dẫn của UNCITRAL”). Hai văn bản này sau đó được Đại hội đồng Liên hợp quốc chính thức khuyến nghị các quốc gia và chủ thể liên quan sử dụng vào tháng 12/2023.

Hướng dẫn của UNCITRAL cung cấp khuôn khổ toàn diện về việc sử dụng hòa giải trong tranh chấp đầu tư quốc tế, bao gồm các vấn đề từ mục đích và phạm vi áp dụng của hòa giải, sự đồng thuận của các bên, thời điểm tiến hành, quy tắc hòa giải, vai trò của hòa giải viên và các bên tham gia, đến việc xử lý thông tin, bảo mật, thỏa thuận hòa giải và các biện pháp thúc đẩy việc sử dụng hòa giải. Trong khi đó, Các điều khoản mẫucủa UNCITRAL là một bộ điều khoản mẫu để các quốc gia và các chủ thể liên quan tham khảo khi đàm phán hoặc sửa đổi các văn kiện đầu tư quốc tế, qua đó tạo cơ sở pháp lý thuận lợi cho việc lồng ghép cơ chế hòa giải vào các điều ước và thỏa thuận đầu tư trong tương lai.

Tiếp nối quá trình cải cách ISDS theo hướng đề cao phòng ngừa tranh chấp, ngày 22/7/2025, UNCITRAL đã thông qua Bộ công cụ về phòng ngừa và giảm thiểu tranh chấp đầu tư quốc tế (Toolkit on Prevention and Mitigation of International Investment Disputes) (“Bộ công cụ của UNCITRAL”). Khác với Hướng dẫn của UNCITRAL tập trung vào việc sử dụng hòa giải khi tranh chấp đã hoặc có nguy cơ phát sinh, Bộ công cụ của UNCITRAL hướng đến giai đoạn sớm hơn bằng việc tổng hợp các chiến lược và biện pháp mà các quốc gia đã áp dụng nhằm ngăn ngừa và giảm thiểu tranh chấp đầu tư với nhà đầu tư nước ngoài.[7]

Bộ công cụ của UNCITRAL tập trung vào các biện pháp can thiệp trước khi tranh chấp phát sinh (pre-dispute interventions) và các cơ chế giải quyết thân thiện (amicable resolution), từ đó giúp các quốc gia nhận diện, dự đoán và xử lý những vướng mắc của nhà đầu tư trước khi chúng phát triển thành tranh chấp chính thức. Để đạt được mục tiêu này, Bộ công cụ đề xuất một loạt biện pháp thực tiễn, bao gồm tăng cường truyền thông và tiếp nhận phản hồi từ nhà đầu tư, thiết lập cơ chế phối hợp và chia sẻ thông tin giữa các cơ quan nhà nước, thúc đẩy hợp tác với các chính phủ khác, đồng thời bảo đảm các điều kiện hỗ trợ như nguồn lực tài chính, nhân sự, cơ chế miễn trừ trách nhiệm cho công chức và bảo mật thông tin.

Có thể thấy, Bộ công cụ của UNCITRAL đánh dấu sự chuyển dịch rõ nét từ tư duy giải quyết tranh chấp sang quản trị tranh chấp đầu tư. Việc áp dụng các biện pháp được đề xuất trong Bộ công cụ của UNCITRAL giúp các quốc gia chủ động xử lý những quan ngại của nhà đầu tư trước khi chúng phát triển thành tranh chấp chính thức, qua đó tiết kiệm nguồn lực, giảm thiểu rủi ro tố tụng và góp phần xây dựng một môi trường đầu tư ổn định hơn.

3. Kinh nghiệm quốc tế và hàm ý đối với Việt Nam

Singapore là một trong những quốc gia đi đầu trong việc phát triển hệ sinh thái giải quyết tranh chấp thay thế (ADR), trong đó hòa giải được xác định là một trụ cột quan trọng. Việc đăng cai lễ ký Công ước Singapore về hòa giải (Singapore Convention on Mediation) với sự tham gia ký kết của 46 quốc gia ngay trong ngày đầu tiên, thể hiện rõ định hướng của Singapore trong việc thúc đẩy hòa giải trở thành một phương thức giải quyết tranh chấp có hiệu quả cao.[8] Công ước Singapore tạo cơ chế công nhận và thực thi quốc tế đối với các thỏa thuận đạt được thông qua hòa giải trong các tranh chấp thương mại quốc tế, đồng thời có thể được áp dụng đối với các thỏa thuận giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư và Nhà nước nếu đáp ứng các điều kiện của Công ước.[9] Việc bảo đảm khả năng thực thi của thỏa thuận hòa giải góp phần củng cố niềm tin của các bên và khuyến khích sử dụng hòa giải thay cho tố tụng trong các tranh chấp đầu tư.[10] Trên nền tảng đó, Singapore từng bước định vị mình là trung tâm giải quyết và phòng ngừa tranh chấp đầu tư của khu vực thông qua việc tích hợp hòa giải vào hệ sinh thái ADR và thúc đẩy tư duy “mediation-first” trong quản trị tranh chấp. Kinh nghiệm này cho thấy việc phát triển hòa giải không chỉ đòi hỏi khuôn khổ pháp lý phù hợp mà còn cần một hệ sinh thái thể chế và chính sách đồng bộ nhằm khuyến khích các bên lựa chọn hòa giải ngay từ giai đoạn đầu của tranh chấp.

Khác với Singapore tập trung phát triển hệ sinh thái hòa giải, Hàn Quốc chú trọng xây dựng cơ chế phòng ngừa tranh chấp ngay từ giai đoạn tiền tranh chấp. Theo Đạo luật Xúc tiến Đầu tư Nước ngoài (Foreign Investment Promotion Act), Hàn Quốc đã thành lập Văn phòng Thanh tra Đầu tư Nước ngoài (Office of the Foreign Investment Ombudsman) từ năm 1999 nhằm tiếp nhận và xử lý các khiếu nại của nhà đầu tư nước ngoài.[11] Cơ quan này có nhiệm vụ điều tra, giải quyết các khó khăn của nhà đầu tư, kiến nghị sửa đổi chính sách và phối hợp với các cơ quan nhà nước để xử lý các vấn đề phát sinh.[12] Để thực hiện chức năng này, Thanh tra Đầu tư Nước ngoài do Tổng thống bổ nhiệm trực tiếp và được hỗ trợ bởi đội ngũ chuyên gia liên ngành trong các lĩnh vực như pháp luật, thuế, lao động, môi trường, sở hữu trí tuệ, tài chính và nhập cư. Mô hình này cho phép nhiều vướng mắc của nhà đầu tư được giải quyết ngay ở giai đoạn đầu, qua đó hạn chế nguy cơ các bất đồng phát triển thành tranh chấp đầu tư quốc tế. Cơ quan Thương mại và Phát triển Liên hợp quốc (UNCTAD) và Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) đã ghi nhận đây là mô hình tham khảo và tổ chức các chuyến khảo sát học tập kinh nghiệm cho nhiều quốc gia đang phát triển.^[13] Kinh nghiệm của Hàn Quốc cho thấy một cơ chế tiếp nhận và xử lý khiếu nại chuyên trách có thể đóng vai trò như công cụ phòng ngừa tranh chấp hiệu quả, đồng thời góp phần củng cố niềm tin của nhà đầu tư đối với môi trường đầu tư của quốc gia tiếp nhận.

Những diễn biến trong tiến trình cải cách ISDS của UNCITRAL cùng với kinh nghiệm của Singapore và Hàn Quốc cho thấy xu hướng quản trị tranh chấp đầu tư đang dịch chuyển từ mô hình giải quyết tranh chấp sau khi phát sinh sang mô hình chú trọng phòng ngừa tranh chấp và thúc đẩy hòa giải. Trên cơ sở đó, Việt Nam có thể cân nhắc một số định hướng chính sách sau đây:

Thứ nhất, nghiên cứu xây dựng khuôn khổ pháp lý chuyên biệt về hòa giải đầu tư. Việt Nam cần tham khảo Các điều khoản mẫu và Hướng dẫn của UNCITRAL (2023) để thiết kế cơ chế hòa giải đầu tư phù hợp, đồng thời xem xét lồng ghép cơ chế này vào các hiệp định đầu tư trong tương lai.

Thứ hai, hoàn thiện cơ chế tiếp nhận và xử lý sớm khiếu nại của nhà đầu tư. Trên thực tế, Việt Nam đã có bước đi đầu tiên theo hướng này từ năm 2013, khi Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án tổng thể giải quyết tranh chấp giữa Chính phủ Việt Nam và nhà đầu tư nước ngoài.^[14] Tiếp đó, Tổ công tác liên ngành xử lý các vấn đề vướng mắc liên quan đến pháp luật đầu tư và tranh chấp đầu tư quốc tế được thành lập theo Quyết định số 14/2020/QĐ-TTg.^[15] Đáng chú ý, ngày 23/4/2026, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết về cơ chế phối hợp, chính sách đặc thù nâng cao hiệu quả phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế, trong đó giao Chính phủ quy định việc thành lập Trung tâm phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế – một đơn vị sự nghiệp công lập cung cấp dịch vụ công cơ bản, thiết yếu về phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế. Đây là bước phát triển thể chế quan trọng, cho thấy Việt Nam đang chủ động chuyển từ mô hình xử lý vụ việc rời rạc, theo Tổ công tác liên ngành kiêm nhiệm, sang một đầu mối chuyên trách, thường trực. Kinh nghiệm của Hàn Quốc và các khuyến nghị trong Bộ công cụ của UNCITRAL (2025) gợi ý rằng hiệu quả của Trung tâm nêu trên sẽ phụ thuộc vào việc trao đủ thẩm quyền điều phối liên ngành, bảo đảm nguồn lực chuyên gia đa lĩnh vực, và thiết lập cơ chế tiếp nhận phản ánh của nhà đầu tư ngay từ giai đoạn tiền tranh chấp.

Thứ ba, hoàn thiện cơ chế công nhận và thực hiện thỏa thuận hòa giải đầu tư. Việt Nam cần nghiên cứu khả năng tham gia Công ước Singapore về hòa giải (2019) và xây dựng các quy định trong nước về công nhận, thi hành thỏa thuận hòa giải nhằm tăng cường tính bảo đảm pháp lý và khuyến khích các bên lựa chọn hòa giải thay vì tố tụng.

Thứ tư, nội luật hóa các thông lệ tốt về hòa giải và phòng ngừa tranh chấp đầu tư. Trên cơ sở các văn kiện của UNCITRAL, Việt Nam cần từng bước hoàn thiện hệ thống pháp luật và nâng cao năng lực phối hợp của các cơ quan nhà nước trong quản trị, phòng ngừa và xử lý tranh chấp đầu tư quốc tế, đồng thời lưu ý cân bằng giữa bảo mật quá trình hòa giải với yêu cầu minh bạch, trách nhiệm giải trình đối với các vụ việc có liên quan đến ngân sách và lợi ích công.

Tóm lại, tiến trình cải cách ISDS của UNCITRAL cùng kinh nghiệm của Singapore và Hàn Quốc cho thấy quản trị tranh chấp đầu tư đang chuyển dịch từ tư duy giải quyết tranh chấp sang phòng ngừa tranh chấp và thúc đẩy hòa giải. Trong bối cảnh Việt Nam ngày càng tham gia sâu vào mạng lưới các hiệp định bảo hộ đầu tư và đối mặt với nguy cơ gia tăng các tranh chấp đầu tư quốc tế, việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, thiết chế và năng lực thực thi về hòa giải đầu tư không chỉ là yêu cầu nội tại nhằm nâng cao hiệu quả quản trị nhà nước mà còn là bước đi cần thiết để tiệm cận xu hướng cải cách ISDS trên thế giới, qua đó góp phần xây dựng môi trường đầu tư ổn định, minh bạch và bền vững./.

Tác giả bài viết:

Nguyễn Tú Linh – Sinh viên Đại học Ngoại thương

[1] United Nations Commission on International Trade Law (UNCITRAL). (2024). Report of Working Group III (Investor-State Dispute Settlement Reform) on the work of its forty-sixth session (Vienna, 9–13 October 2023).

[2] Fyock, C. (2025). Getting ‘real’ about ISDS reform: A critical realist view of international investment law’s status quo. Journal of International Dispute Settlement, 16(2), 1–22. https://doi.org/10.1093/jnlids/idae027.

[3] United Nations Information Service Vienna. (2025). UNCITRAL adopts Toolkit on Prevention and Mitigation of International Investment Disputes (Press Release UNIS/L/382). United Nations. Truy cập ngày 17/7/2026, tại https://unis.unvienna.org/unis/pressrels/2025/unisl382.html.

[4] UNCITRAL. (2023). UNCITRAL Guidelines on Mediation for International Investment Disputes.

[5] United Nations General Assembly. (2023). Model Provisions on Mediation for International Investment Disputes and Guidelines on Mediation for International Investment Disputes of the United Nations Commission on International Trade Law (UN Document A/C.6/78/L.8).

[6] UN General Assembly. (2025). Possible reform of investor-State dispute settlement (ISDS): Draft toolkit on prevention and mitigation of international investment disputes (UN Document A/CN.9/1220).

[7] UNCITRAL. (2025). UNCITRAL Toolkit on Prevention and Mitigation of International Investment Disputes.

[8] Singapore Convention on Mediation. Background to the Convention. Truy cập ngày 17/7/2026, tại https://www.singaporeconvention.org/convention/about.

[9] United Nations Information Service Vienna. (2020). The Singapore Convention on Mediation enters into force (Press Release No. UNIS/L/303). https://unis.unvienna.org/unis/en/pressrels/2020/unisl303.html.

[10] UNCITRAL. United Nations Convention on International Settlement Agreements Resulting from Mediation (New York, 2018) (the “Singapore Convention on Mediation”). Truy cập ngày 17/7/2026, tại https://uncitral.un.org/en/texts/mediation/conventions/international_settlement_agreements.

[11] Invest Korea. Complaint Handling (Office of the Foreign Investment Ombudsman). Truy cập ngày 17/7/2026, tại https://www.investkorea.org/ik-en/cntnts/i-458/web.do.

[12] Invest Korea. Foreign Investment Ombudsman. Truy cập ngày 17/7/2026, tại https://www.investkorea.org/ik-en/cntnts/i-450/web.do.

[13] United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD). (2009). Study tour to the Office of the Foreign Investment Ombudsman (KOTRA). Truy cập ngày 17/7/2026, tại https://unctad.org/meeting/study-tour-office-foreign-investment-ombudsman-kotra.

[14] Phòng Pháp luật đầu tư nước ngoài và giải quyết tranh chấp quốc tế, Vụ Pháp luật quốc tế, Bộ Tư pháp. (2023). Công tác giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế – Thành tựu và thách thức. Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, Kỳ 2 (Số 385), tháng 7/2023.

[15] Kim Lân. Khó khăn, vướng mắc trong quá trình thực hiện quy định của pháp luật về giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế. Cổng thông tin Sở Tư pháp Hà Tĩnh. Truy cập ngày 17/7/2026, tại https://tuphap.hatinh.gov.vn/chi-tiet-tin-tuc/kho-khan-vuong-mac-trong-qua-trinh-thuc-hien-quy-dinh-cua-phap-luat-ve-giai-quyet-tranh-chap-dau-tu-quoc-te.