I. Bối cảnh

Hiện nay, các tranh chấp thương mại ngày càng trở nên phức tạp, đòi hỏi những phương thức giải quyết hiệu quả, nhanh chóng và thân thiện với doanh nghiệp. Trong lĩnh vực giải quyết tranh chấp thương mại, phương thức trọng tài và hòa giải là hai phương thức thường được lựa chọn bởi các bên. Nhằm tối ưu hóa ưu điểm của từng phương thức, xu hướng thế giới đang chuyển dịch mạnh mẽ sang các cơ chế giải quyết tranh chấp đa tầng, nhằm kết hợp tính linh hoạt, bảo mật của hòa giải đồng thời bảo đảm khả năng thi hành mang tính cưỡng chế bằng phán quyết của trọng tài[1]. Từ đó, các mô hình liên thông trực tiếp như Hòa giải – Trọng tài (Med – Arb) và Trọng tài – Hoà giải – Trọng tài (Arb -Med – Arb) đã xuất hiện và nhanh chóng trở thành xu hướng đáng chú ý. Tại Việt Nam, nhu cầu về một quy trình giải quyết tranh chấp nhanh chóng, ít tốn kém và duy trì được quan hệ kinh doanh đã thúc đẩy việc nghiên cứu và áp dụng các mô hình liên thông này như một xu hướng tất yếu.

II. Bản chất pháp lý và quy trình áp dụng mô hình liên thông hoà giải và trọng tài

1. Khái quát bản chất

Về mặt bản chất pháp lý, Med-Arb, Arb-Med và Arb-Med-Arb đều là những mô hình liên thông giữa hòa giải và trọng tài. Thay vì buộc các bên phải lựa chọn duy nhất một phương thức cố định ngay từ đầu, các mô hình này thiết lập một cơ chế giải quyết tranh chấp đa tầng, cung cấp cho các bên nhiều lộ trình khác nhau trong cùng một quy trình duy nhất để đạt được kết quả cuối cùng[2].

• Mô hình Med-Arb: đây là kỹ thuật kết hợp “sự đồng thuận‟ của hòa giải với “tính chung thẩm‟ của trọng tài[3]. Theo đó, tranh chấp được bắt đầu bằng hòa giải, trong trường hợp các bên không thể đạt được thỏa thuận trong một thời hạn nhất định, vụ việc sẽ được chuyển sang giải quyết bằng trọng tài để đưa ra phán quyết có tính ràng buộc.
• Mô hình Arb-Med: Mô hình này chỉ khác biệt với Med-Arb về mặt thứ tự trong việc sử dụng các phương thức giải quyết tranh chấp. Theo đó, Arb-Med được dùng để chỉ quy trình mà khi các bên bắt đầu giải quyết tranh chấp bằng trọng tài, tuy nhiên sau đó, trong quá trình tố tụng trọng tài, vụ tranh chấp được chuyển sang giải quyết bằng hoà giải[4].
• Mô hình Arb-Med-Arb: đây được xem như phiên bản hoàn chỉnh hơn trong việc kết hợp nhiều phương thức giải quyết tranh chấp thay thế. Quy trình này bắt đầu từ giải quyết tranh chấp bằng trọng tài trước khi tiến hành hoà giải. Nếu các bên có thể giải quyết tranh chấp thông qua hoà giải, thì các bên có thể yêu cầu công nhận Thoả thuận hoà giải thành như quyết định cuối cùng. Ngược lại, nếu hoà giải không thành, các bên sẽ quay trở lại để tiếp tục quy trình tố tụng trọng tài.

Nhìn chung, các mô hình liên thông đều giúp khắc phục nhược điểm “khó thi hành” bằng hình thức tự nguyện của thỏa thuận hòa giải truyền thống bằng cách chuyển hóa nó thành một phán quyết trọng tài, đồng thời mang những đặc điểm nổi bật sau: (i) Tính linh hoạt: tận dụng ưu điểm của hòa giải trong việc khuyến khích thỏa thuận và giữ gìn quan hệ giữa các bên, đồng thời bảo đảm pháp lý rõ ràng khi cần đến phán quyết có tính ràng buộc; (ii) Tính hiệu quả: thể hiện rõ qua việc giúp các bên tranh chấp tối ưu chi phí và thời gian hơn so với việc thực hiện riêng lẻ hai phương thức.

2. Quy trình liên thông hoà giải và trọng tài tại các tổ chức ADR trên thế giới

Thứ nhất, đối với quy trình Med-Arb tiếp cận theo hướng ưu tiên thoả thuận giữa các bên trước khi khi nộp đơn để xử lý theo quy trình trọng tài gồm:

(i) Hoà giải trong thời hạn quy định: Các bên tranh chấp bắt đầu bằng việc nộp yêu cầu hòa giải tại một tổ chức hòa giải hoặc chỉ định một bên thứ ba trung lập để hỗ trợ thương lượng. Theo quy tắc của các tổ chức quốc tế, các bên có một thời hạn nhất định để nỗ lực đạt được thoả thuận. Đối với Phòng Thương mại Quốc tế (ICC), Điều khoản mẫu cho hòa giải trong Bộ Quy tắc hòa giải năm 2014 quy định: “Trong trường hợp có bất kỳ tranh chấp nào phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng hiện tại, trước tiên các bên sẽ tham khảo tranh chấp tố tụng theo Quy tắc hòa giải. Nếu tranh chấp chưa được giải quyết theo các Quy tắc đã nêu trong vòng [45] ngày sau khi nộp Yêu cầu Hòa giải hoặc trong khoảng thời gian khác mà các bên có thể đồng ý bằng văn bản, thì tranh chấp đó cuối cùng sẽ được giải quyết theo các quy tắc của Trọng tài của ICC bởi một hoặc nhiều trọng tài viên được chỉ định theo Quy tắc Trọng tài đã nêu”[5]. Bên cạnh đó, Trung tâm trọng tài quốc tế Bangladesh (BIAC) cũng cung cấp quy trình Med-Arb với giới hạn thời gian cụ thể theo Bộ Quy tắc hòa giải năm 2019: “Bất kỳ tranh chấp hoặc khác biệt nào phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này trước tiên sẽ được chuyển đến Trung tâm Trọng tài Quốc tế Bangladesh (BIAC) để giải quyết thông qua hòa giải theo Quy tắc Hòa giải BIAC. Nếu giải quyết không thể đạt được trong vòng sáu mươi (60) ngày sau khi bổ nhiệm Người hòa giải, thì tranh chấp hoặc khác biệt đó sẽ được chuyển đến BIAC để cuối cùng được giải quyết theo các quy tắc trọng tài của Trung tâm Trọng tài Quốc tế Bangladesh bởi 1 hoặc nhiều trọng tài viên được chỉ định theo Quy tắc nói trên.”[6]

(ii) Chuyển đổi sang trọng tài: Nếu hết thời hạn hoặc hòa giải không thành, tranh chấp sẽ được chuyển trực tiếp sang quy trình trọng tài để đưa ra phán quyết chung thẩm và ràng buộc. Nếu hết thời hạn hoặc hoà giải không thành theo Điều D, tranh chấp sẽ được giải quyết theo Quy tắc Trọng tài ICC. Khi đó, bên có yêu cầu cần nộp Đơn yêu cầu Trọng tài theo quy định của Quy tắc này để bắt đầu thủ tục xét xử.[7] Song song với đó, Phụ lục IV của Quy tắc ICC cũng khuyến khích việc Trọng tài viên khuyến nghị các bên hoà giải trong bất kỳ giai đoạn nào của tố tụng trọng tài.[8] Theo đó, có thể thấy theo quy tắc trọng tài ICC, các bên tranh chấp hoàn toàn có thể giải quyết tranh chấp bằng hoà giải trong hoặc trước khi quá trình tố tụng trọng tài kết thúc.

Thứ hai, hoà giải trong tố tụng trọng tài (Arb-Med) theo hướng các bên nộp đơn để xử lý theo quy trình trọng tài.

Quy trình Arb-Med theo Quy tắc của New Zealand Dispute Resolution Centre (NZDRC) được thực hiện như sau[9]:

(i) Khởi động Trọng tài và Thành lập Hội đồng: Sau khi nhận được đơn yêu cầu và phí đăng ký, NZDRC sẽ chỉ định Hội đồng Trọng tài. Trong vòng 10 ngày làm việc kể từ ngày bắt đầu, Hội đồng sẽ triệu tập một Hội nghị hướng dẫn (Directions Conference) để thảo luận về các vấn đề thủ tục và lịch trình cho giai đoạn hòa giải.

(ii) Trao đổi hồ sơ vụ việc (Submission of Case): Trước khi bước vào hòa giải, các bên tiến hành trao đổi các văn bản giải trình và bằng chứng. Ngay sau khi hoàn tất việc trao đổi hồ sơ, quy trình trọng tài sẽ được tạm dừng để chuyển sang giai đoạn hòa giải.

(iii) Các bên chính thức bước vào giai đoạn hòa giải. Trong đó, Trọng tài viên sẽ đóng vai trò là Hòa giải viên. Thời gian hòa giải mặc định là trong vòng 45 ngày làm việc kể từ ngày bắt đầu quy trình, trừ khi các bên có thỏa thuận khác. Một điểm đặc biệt trong quy tắc của New Zealand là Hòa giải viên (cũng là trọng tài viên) không được phép họp riêng với các bên để đảm bảo tính khách quan nếu phải quay lại giai đoạn trọng tài.

Nếu hòa giải thành: Theo yêu cầu của các bên, Hội đồng Trọng tài có thể ghi nhận thỏa thuận hòa giải thành vào một Phán quyết trọng tài đồng thuận. Nếu hòa giải thất bại: Quy trình trọng tài sẽ khôi phục ngay lập tức. Hội đồng Trọng tài sẽ tổ chức thêm một Hội nghị hướng dẫn trong vòng 5 ngày làm việc để định ra lịch trình phân xử tiếp theo.

Quy trình này phù hợp với những vụ việc mà thời hiệu khởi kiện còn quá ngắn để có thể thực hiện quy trình hoà giải thông thường. Do đó, các bên cần phải thực hiện thủ tục khởi kiện theo quy trình trọng tài rồi tiến hành hoà giải trong tố tụng trọng tài. Theo quy trình Arb-Med của NZDRC, hòa giải viên (cũng là trọng tài viên) nên phương thức hoà giải không được phép họp riêng. Vấn đề này có ưu điểm là tiết kiệm được chi phí và thời gian cho việc giải quyết tranh chấp nhưng có hạn chế đối với các ưu điểm mà phương thức hoà giải có thể mang lại, như hoà giải viên độc lập trao đổi riêng với từng bên để tìm hiểu những khúc mắc sâu sắc của tranh chấp để giúp các bên tìm được giải pháp xử lý.

Thứ ba, đối với quy trình Arb-Med-Arb theo hướng các bên nộp đơn để xử lý theo quy trình trọng tài nhưng với hoà giải viên độc lập.

Quy trình Arb-Med-Arb theo mô hình hợp tác giữa SIAC-SIMC được quy định các bước cụ thể[10]:

(i) Bắt đầu bằng quá trình tố tụng trọng tài tại SIAC: Nguyên đơn nộp Đơn khởi kiện (Notice of Arbitration) tại SIAC và SIAC sẽ tiến hành thành lập Hội đồng trọng tài theo quy tắc.

(ii) Khi hội đồng trọng tài thành lập, quá trình tố tụng trọng tài được tạm dừng và SIAC sẽ tự động chuyển vụ tranh chấp sang giai đoạn giải quyết tranh chấp bằng hoà giải tại SIMC. Quá trình hoà giải được thực hiện trong 8 tuần kể từ ngày bắt đầu chuyển sang giai đoạn hoà giải.

(iii) Nếu hòa giải thành, các bên yêu cầu Hội đồng trọng tài ghi nhận thỏa thuận thành dưới hình thức một Phán quyết trọng tài đồng thuận (Consent Award). Trường hợp hoà giải không thành, các bên quay lại tiếp tục quy trình tố tụng trọng tài tại SIAC.

Quy trình này nhằm đảm bảo tính khách quan và tránh xung đột vai trò (double-hatting), thoả thuận về phương thức xử lý (protocol) quy định trọng tài viên và hòa giải viên phải là những cá nhân khác nhau, trừ khi các bên có thỏa thuận khác. Mô hình này bảo đảm tốt hơn tính minh bạch, bảo mật và tận dụng được ưu điểm của hoà giải để giải quyết tranh chấp giữa các bên.

Tại Trung tâm tài chính quốc tế Dubai (Dubai International Financial Centre – DIFC), sự kết hợp giữa hòa giải và trọng tài được thực hiện linh hoạt thông qua cả hệ thống tòa án lẫn các tổ chức trọng tài chuyên biệt. Theo đó, Thẩm phán và một số chức danh tư pháp của Toà chuyên biệt của DIFC có thể tiến hành hoà giải nhưng với điều kiện là họ chưa tham gia vào việc giải quyết tranh chấp[11]. Thỏa thuận hòa giải thành có thể được Tòa án chuyên biệt của DIFC công nhận và có hiệu lực cưỡng chế tương đương với phán quyết của tòa án[12]. Song song với đó, hoạt động hoà giải cũng được khuyến khích trong hoạt động giải quyết tranh chấp bằng phương thức trọng tài tại DIFC[13].

III. Mức độ phù hợp của mô hình liên thông hoà giải và trọng tài với pháp luật Việt Nam

Hòa giải hiện nay đã trở thành một trong những phương thức giải quyết tranh chấp thay thế được Nhà nước Việt Nam đặc biệt khuyến khích. Điều này được thể hiện rõ nét tại Điều 5 Nghị định số 22/2017/NĐ-CP: “Nhà nước khuyến khích các bên tranh chấp sử dụng hòa giải thương mại để giải quyết tranh chấp trong lĩnh vực thương mại và các tranh chấp khác mà pháp luật quy định được giải quyết bằng hòa giải thương mại”. Các mô hình Med-Arb, Arb-Med và Arb-Med-Arb có tiềm năng phát triển hơn nữa tại Việt Nam. Điều 9 và Điều 58 Luật Trọng tài thương mại 2010 cho phép các bên có quyền tự hòa giải trong suốt quá trình tố tụng trọng tài.

Thực tiễn cho thấy, các mô hình liên thông như Med-Arb, Arb-Med và Arb-Med-Arb đáp ứng rất tốt nhu cầu của doanh nghiệp trong bối cảnh hiện nay, khi các bên tranh chấp luôn mong muốn hướng tới một cơ chế giải quyết nhanh chóng, kín đáo, ít đối đầu và tiết kiệm chi phí hơn so với phương thức tố tụng truyền thống. Lợi ích vượt trội này đã được minh chứng cụ thể qua số liệu thực tế. Khảo sát của SIDRA 2020 chỉ ra rằng yếu tố quan trọng nhất mà các bên tranh chấp lựa chọn quy trình như Arb-Med-Arb hay Arb-Med, Med-Arb thay vì chỉ trọng tài hoặc hoà giải là vì duy trì mối quan hệ làm ăn (73%), hiệu quả (47%), chi phí (47%) và tốc độ (40%)[14].

Tại Việt Nam, cơ hội phát triển mô hình này đang dần được hiện thực hóa khi một số trung tâm hòa giải thương mại và trung tâm trọng tài bước đầu triển khai cơ chế liên thông hòa giải – trọng tài vào thực tế giải quyết tranh chấp. Trong đó, Trung tâm Hoà giải Thương mại Quốc tế Việt Nam (VICMC) và Trung tâm Trọng tài Thương mại Thành phố Hồ Chí Minh (TRACENT) là một trong các đơn vị tiên phong áp dụng mô hình này nhằm tối ưu hoá quyên tự định đoạt của các bên. Theo đó, VICMC và TRACENT đã hợp tác xây dựng Quy trình chung về giải quyết tranh chấp thương mại theo mô hình liên thông giữa trọng tài và hoà giải. Theo Quy trình chung này, các tranh chấp do một trong các Trung tâm tiếp nhận sẽ được giải quyết trên cơ sở quy định của pháp luật Việt Nam, Quy tắc tố tụng trọng tài hoặc Quy tắc hoà giải, đồng thời tuân thủ các nội dung phối hợp được quy định trong Quy trình chung. Khi một trong các Trung tâm nhận được yêu cầu giải quyết tranh chấp hoặc được các bên đề nghị giới thiệu tổ chức giải quyết tranh chấp phù hợp, Trung tâm đó sẽ giới thiệu và đề xuất áp dụng Quy trình chung để các bên cân nhắc lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp phù hợp với nhu cầu và đặc thù của vụ việc. Bên cạnh đó, VICMC và Shenzhen Court of International Arbitration (SCIA) cũng đã hợp tác để giới thiệu các trọng tài viên và hoà giải viên có chuyên môn, kinh nghiệm phù hợp với từng tranh chấp xuyên biên giới cũng như đáp ứng các yêu cầu cụ thể của khách hàng trong nước và quốc tế. Việc phối hợp này góp phần tận dụng thế mạnh chuyên môn của từng Trung tâm, tạo điều kiện để các bên tiếp cận đồng thời các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế, đồng thời nâng cao hiệu quả, chất lượng và khả năng thi hành kết quả giải quyết tranh chấp. Ngoài ra, kinh nghiệm từ các trung tâm tài chính quốc tế hàng đầu như DIFC cho thấy việc kết hợp chặt chẽ giữa hòa giải và trọng tài, toà chuyên biệt là giải pháp tối ưu cho các tranh chấp tài chính, ngân hàng có tính chất phức tạp. Do đó, việc nghiên cứu áp dụng mô hình DIFC tại Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam (VIFC) sẽ tạo ra một “cửa sổ hòa giải” linh hoạt, vừa giúp doanh nghiệp tiết kiệm tối đa thời gian, chi phí, vừa góp phần tăng cường năng lực thu hút dòng vốn đầu tư nước ngoài.

Để hiện thực hóa mô hình liên thông hiệu quả, Việt Nam cần thực hiện các nhóm giải pháp sau: (i) Chủ động liên kết giữa các tổ chức giải quyết tranh chấp: Không chỉ TRACENT-VICMC, SCIA-VICMC, các trung tâm hòa giải độc lập khác tại Việt Nam có thể chủ động kết hợp với các trung tâm trọng tài trong và ngoài nước. Điều đó không chỉ giúp cung cấp dịch vụ liên thông đa dạng, đáp ứng nhu cầu của người dùng mà còn nâng cao năng lực hội nhập và tăng tính kết nối toàn cầu cho cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam.

(ii) Chú trọng công tác đào tạo và phát triển nguồn nhân lực chuyên môn: Hiện nay, việc đào tạo chính thống về trọng tài thương mại cũng như hòa giải thương mại tại các trường đại học tại Việt Nam đều chưa thực sự phát triển, dẫn đến việc sinh viên khó tiếp cận được với những kiến thức căn bản của hai phương thức này. Vì vậy, việc xây dựng những khoá đào tạo về hoà giải, trọng tài thương mại là cần thiết và chìa khoá cho việc phát nguồn nhân lực có kiến thức về trọng tài và hoà giải.

V. Kết luận

Mô hình Med-Arb và Arb-Med-Arb là giải pháp để nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp ngoài tòa án tại Việt Nam. Đây là những mô hình phản ánh xu hướng hiện đại của giải quyết tranh chấp thương mại nhờ sự kết hợp hài hòa giữa tính mềm dẻo của hòa giải và tính ràng buộc của trọng tài. Đồng thời, Arb-Med-Arb cũng chính là giải pháp hợp tác cho các tổ chức hoà giải và tổ chức trọng tài tại Việt Nam để tối ưu khả năng hoạt động của từng tổ chức, đem lợi ích cho cộng đồng doanh nghiệp. Sự hợp tác giữa tổ chức trọng tài và hoà giải để cung cấp dịch vụ Arb-Med-Arb hay Arb-Med sẽ không chỉ mang lại lợi ích cho chính các tổ chức trọng tài, hoà giải mà còn tạo ra cơ hội phát triển cho dịch vụ ADR tại Việt Nam./.

Tác giả bài viết:

Nguyễn Hưng Quang – Chủ tịch Trung tâm Hoà giải Thương mại Quốc tế Việt Nam (VICMC);

Nguyễn Phương Thảo Uyên – Thư ký Trung tâm Hoà giải Thương mại Quốc tế Việt Nam (VICMC);

Nguyễn Ngọc Khánh An – Sinh viên Đại học Phenikaa

[1] Yijia Lu (2021), Med-Arb and Arb-Med: A Law and Economic Analysis, Harvard Negotiation Law Review Vol.27:253, p.256

[2] Lê Hồng Nhung (2019), Arb-Med-Arb Model: International Practice and Applicability in Vietnam, Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học Ngoại Thương, trang 40

[3] Christine B. Harrington, “Shadow Justice: The Ideology and Institutionalization of Alternatives to Court” (Contributions in Political Science), Greenwood press (1985), p. 126. Quoted “technique that fuses the “consensuality” of mediation with the “finality” of arbitration.”

[4] Dendorfer, “Med-Arb or Arb-Med Proceedings, Implications, Advantages and Disadvantages,” International Arbitration and Dispute Resolution/Litigation Conference, Salzburg, Austria (2004). Quoted “the parties initiate an arbitration, but later, during the course of the arbitration, the dispute is referred to mediation for settlement negotiations”

[5] Clause D, Mediation Clauses, International Chamber of Commerce, truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2026 tại: https://iccwbo.org/dispute-resolution-services/mediation/mediation-clauses/

[6] Suggested Med-Arb Clause, truy cập ngày 13 tháng 7 năm 2026 tại: https://www.biac.org.bd/mediation/biac-mediation-clause/

[7] Cần lưu ý rằng, việc ICC thiết kế điều khoản mẫu theo hướng “hòa giải trước, trọng tài sau” không đồng nghĩa với việc coi hòa giải là điều kiện tiên quyết làm phát sinh quyền khởi kiện trọng tài. Thay vào đó, điều khoản này thể hiện định hướng chính sách của ICC trong việc khuyến khích các bên ưu tiên cơ chế giải quyết tranh chấp bằng đồng thuận, đồng thời vẫn bảo đảm rằng nếu hòa giải không đạt kết quả trong thời hạn xác định, các bên có thể nhanh chóng chuyển sang trọng tài để được giải quyết dứt điểm tranh chấp. Cách tiếp cận này cân bằng giữa việc thúc đẩy sử dụng hòa giải và bảo đảm quyền tiếp cận trọng tài, phù hợp với xu hướng phát triển của các cơ chế giải quyết tranh chấp đa tầng (multi-tier dispute resolution) trong thương mại quốc tế.

[8] Quy tắc Trọng tài ICC 2021, Phụ lục IV, Đoạn (h) (i), trích nguyên văn “encouraging the parties to consider settlement of all or part of the dispute either by negotiation or through any form of amicable dispute resolution methods such as, for example, mediation under the ICC Mediation Rules”)

[9] Arb-Med Rules, truy cập ngày 22 tháng 7 năm 2026 tại: https://nzdrc.co.nz/arb-med/arb-med-rules/

[10] SIAC-SIMC Arb-Med-Arb protocol, truy cập ngày 15 tháng 7 năm 2026 tại: https://simc.com.sg/sites/default/files/content-files/SIAC-SIMC%20arb-med-arb%20Clause.pdf

[11] Dubai International Financial Centre Courts, Practice Note No. 1 of 2021 Referral of Case to Mediation.

[12] Law No. (2) of 2025 Concerning Dubai International Financial Centre Courts, Điều 30b, truy cập tại: https://www.difccourts.ae/application/files/1917/4184/9896/Dubai_Law_No.2_English_1.pdf

[13] Mediation Q&A: Dubai International Financial Centre (DIFC), Practical law, truy cập tại: https://www.borderlesscounsel.com/blog-news-and-updates/2019/3/7/mediation-qampa-dubai-international-financial-centre-difc-practical-law;

[14] SIDRA, SIDRA International Dispute Resolution Survey: 2020 Final Report, Exhibit 9.2.2, https://sidra.smu.edu.sg/sites/sidra.smu.edu.sg/files/survey/index.html; Vakhtang Giorgadze (SIDRA), “Can hybrid mechanisms bridge gaps in arbitration and mediation?” Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2026 tại: https://arbitrationblog.kluwerarbitration.com/2021/04/25/can-hybrid-mechanisms-bridge-gaps-in-arbitration-and-mediation/#respond