Từ cuối thế kỷ XX, Úc đã được ghi nhận là một trong những quốc gia tiên phong trong việc phát triển cơ chế giải quyết tranh chấp thay thế (ADR), với hoà giải giữ vai trò trung tâm và hiện được áp dụng rộng rãi trong hệ thống tư pháp dân sự. Nghiên cứu thực tiễn cho thấy, hoà giải từ lâu đã là một phương thức hiệu quả, đến mức hầu như không có vụ án dân sự nào được đưa ra xét xử mà chưa trải qua ít nhất một vòng hoà giải[2]. Quá trình này gắn liền với các định hướng chính sách công, đồng thời chịu tác động từ vai trò của các tổ chức hoà giải tư nhân trong việc thiết lập và vận hành cơ chế hoà giải, qua đó hình thành thực tiễn hoà giải linh hoạt, đa dạng và phù hợp với nhu cầu của doanh nghiệp. Hoạt động hoà giải ở Úc được coi là hiệu quả, với tỷ lệ tự nguyện thi hành các thoả thuận hoà giải từ 80-90%.[3] Bài viết này giới thiệu tổng quan về khung pháp lý và thực tiễn áp dụng hoà giải thương mại tại Úc, từ đó rút ra một số kinh nghiệm tham khảo cho Việt Nam trong quá trình hoàn thiện pháp luật về hoà giải thương mại trong nước.

Mô hình tổ chức Nhà nước của Úc là theo mô hình Liên bang, khung pháp lý về hoà giải thương mại không được xây dựng trên cơ sở một đạo luật thống nhất áp dụng trên toàn quốc, mà được phát triển theo hướng phân tán, đa nguồn và mang tính lĩnh vực. Tòa án có vai trò định hướng hoạt động, cùng với khu vực tư nhân trong việc thiết lập các tiêu chuẩn hoạt động hoà giải.

Ở Toà án cấp Liên bang, hoạt động hoà giải được ghi nhận trong các đạo luật điều chỉnh hoạt động của Toà án Liên bang, tiêu biểu là Federal Court of Australia Act 1976 (Cth) và Federal Circuit and Family Court of Australia Act 2021 (Cth). Theo đó, Toà án có thẩm quyền chuyển vụ án tranh chấp sang hoà giải, ngay cả khi không có sự đồng thuận của các bên.[4] Đạo luật Civil Dispute Resolution Act 2011 (Cth) được ban hành năm 2011 đã tiếp tục nâng yêu cầu áp dụng các phương thức ADR, bao gồm hoà giải, lên thành nghĩa vụ tiền tố tụng của các bên trước khi khởi kiện tại toà án Liên bang[5]. Hoạt động hòa giải gắn với Tòa án vận hành như một công cụ quản trị vụ án tranh chấp (case management), nhằm mục đích sàng lọc và giải quyết sớm các tranh chấp để giảm tải cho hệ thống xét xử. Hòa giải gắn với toà án lại mang tính can thiệp cao hơn, với hoà giải viên do Toà án chỉ định và phương pháp hoà giải thiên về định hướng hơn là phương pháp thúc đẩy.[6] Toà án kiểm soát tiến trình hoà giải, chỉ định hoà giải viên – là các Nhân viên Tư pháp (Judicial Registrars), và có thể yêu cầu các bên tham gia hoà giải ngay cả khi họ không lựa chọn phương thức hoà giải, nhằm giảm tải cho hệ thống xét xử.[7]

Song song với hoà giải tại toà án (court annexed mediation), hình thức hoà giải ngoài toà án (Out-of-court Mediation) đóng vai trò là một phương thức giải quyết tranh chấp độc lập và linh hoạt. Thay vì đợi đến khi có sự can thiệp của cơ quan tư pháp, các bên tranh chấp có thể chủ động tìm đến các hoà giải viên độc lập ở khu vực tư nhân hoặc các tổ chức hoà giải độc lập uy tín để giải quyết mâu thuẫn. Hình thức này cho phép các doanh nghiệp kiểm soát tối đa quy trình, lựa chọn chuyên gia phù hợp với lĩnh vực chuyên môn và bảo mật thông tin mà không cần  vai trò giải quyết tranh chấp của toà án. Hòa giải ngoài toà án được xác định là một loại hình dịch vụ, đề cao quyền tự quyết và sự linh hoạt chuyên sâu trong lĩnh vực giải quyết tranh chấp.

Hoạt động hoà giải vận hành song song giữa hệ thống toà án, khu vực nhà nước và khu vực tư nhân đã dẫn đến một thực tiễn là hoà giải thương mại ở Úc có sự đa dạng về mô hình và phương thức tiếp cận. Tính đa dạng này gắn liền với phạm vi áp dụng rộng của hoà giải, do phần lớn các tranh chấp phát sinh trong các lĩnh vực thương mại, doanh nghiệp, tiêu dùng, sở hữu trí tuệ, ngân hàng – tài chính, thuế, và lao động.[8] Hoà giải ngoài toà án được đánh giá là bảo đảm tính linh hoạt, bảo mật và quyền kiểm soát cao của các chủ thể tranh chấp.[9] Hoà giải ngoài toà án bao gồm hoạt động của các trung tâm hoà giải do chính quyền thành lập và trung tâm hoà giải thuộc khu vực tư nhân.

Tại Úc, một số chính quyền bang thành lập trung tâm hoà giải cộng đồng (như hoà giải cơ sở tại Việt Nam), ví dụ như Community Justice Centres của bang New South Wales (NSW), hay Dispute Settlement Centres của bang Victoria.

Đối với khu vực tư nhân, một số trung tâm hoà giải thương mại nổi bật gồm Trung tâm Tranh chấp Úc (Australian Disputes Centre/ADC). So với các trung tâm hoà giải của Nhà nước vận hành, các trung tâm hoà giải tư nhân như ADC cung cấp dịch vụ hoà giải mang tính chuyên biệt cao hơn, đặc biệt trong lĩnh vực thương mại. Đến nay, ADC được xem là một trong những trung tâm hoà giải tư nhân hàng đầu tại Úc, đóng góp không chỉ thông qua việc cung cấp dịch vụ hoà giải, mà còn ở phương diện thể chế qua việc khởi xướng Giải thưởng ADR Úc (Australian ADR Awards)[10], và triển khai chương trình đào tạo hoà giải viên chuyên sâu theo “Bộ tiêu chuẩn quốc gia về hoà giải viên” (AMDRAS). Đáng lưu ý, các tổ chức hoà giải chủ chốt thường vận hành theo mô hình phi lợi nhuận, phản ánh vai trò dẫn dắt của khu vực tư nhân trong việc thiết lập và phát triển hoà giải thương mại như một cơ chế hỗ trợ hiệu quả cho hệ thống tư pháp, thay vì hoạt động cung cấp dịch vụ thuần tuý vì lợi nhuận.

Đồng thời, sự gia tăng nhanh chóng của thương mại điện tử và sự phát triển công nghệ thông tin đã kéo theo sự phát triển các hình thức ADR trực tuyến (ODR)[11]. Úc chưa thiết lập một khuôn khổ pháp lý riêng cho hoà giải trực tuyến. Tuy nhiên, ở cấp Liên bang, Luật Giải quyết tranh chấp dân sự (Civil Dispute Resolution Act 2011 (Cth)) yêu cầu các bên phải nỗ lực giải quyết tranh chấp trong thiện chí (“genuine steps”) nhằm giải quyết tranh chấp trước bắt đầu quy trình tố tụng.[12] Do đó, hoà giải trực tuyến có thể được xem là một hình thức thực hiện nghĩa vụ hoà giải trong thiện chí, phù hợp với khuôn khổ của luật dù không được quy định trực tiếp. Một thực tiễn tại Úc, nhiều trung tâm hoà giải trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình đã tích hợp hình thức trực tuyến vào hoạt động cung cấp dịch vụ. Ngoài ra, phương thức hoà giải trực tuyến còn phổ biến đối với việc giải quyết tranh chấp quyền sở hữu tài sản[13], bao gồm cả tranh chấp ngoài Toà án và theo yêu cầu của Toà án.[14]

Khung pháp luật của Úc tạo điều kiện cho sự vận hành cơ chế tự quản nghề nghiệp của khu vực tư nhân. Phần lớn các tiêu chuẩn về hòa giải thương mại tại Úc được xác lập và vận hành thông qua các tổ chức hoà giải độc lập thuộc khu vực tư nhân. Tiêu biểu là “Bộ tiêu chuẩn quốc gia về hoà giải viên” (Australian Mediator and Dispute Resolution Accreditation Standard/AMDRAS) do tổ chức Mediator Standards Board (MSB) ban hành. AMDRAS có tính chất như một “quy định mềm” để điều chỉnh các tiêu chuẩn nghề nghiệp của hòa giải viên, từ chứng nhận, đào tạo, đến yêu cầu chuyên môn, nghĩa vụ đạo đức, và giám sát nghề nghiệp. Thông qua đó, AMDRAS góp phần bảo đảm tính thống nhất và chuyên nghiệp của hoạt động hòa giải thương mại trên phạm vi toàn quốc.

Các tiêu chuẩn AMDRAS không chỉ được dùng trong hoạt động đào tạo, mà còn được thừa nhận rộng rãi như chuẩn mực nghề nghiệp chung của đội ngũ hoà giải viên tại Úc. Về mặt pháp lý, pháp luật Úc không đặt ra yêu cầu bắt buộc về chứng nhận hay điều kiện hành nghề đối với hoà giải viên. Tuy nhiên, trên thực tế, phần lớn hoà giải viên thương mại Úc đều được công nhận theo tiêu chuẩn AMDRAS. Theo bộ tiêu chuẩn này, để được công nhận, hoà giải viên phải hoàn thành khoá đào tạo hoà giải cơ bản với thời lượng tối thiểu 45 giờ do giảng viên được chứng nhận giảng dạy, bao gồm nội dung mô phỏng hoà giải thực tế, đánh giá năng lực, và phản hồi bằng báo cáo của người hướng dẫn.[15] Tư cách hoà giải viên được quy định gia hạn 2 năm/lần, gắn với yêu cầu về số giờ thực hành tối thiểu (20-40 giờ) và phát triển kỹ năng chuyên môn thường xuyên.[16] Bên cạnh đó, AMDRAS cũng đặt ra các nghĩa vụ về đạo đức nghề nghiệp như bảo mật thông tin và giữ gìn tính trung lập.[17]

Quy trình tiến hành hoà giải không bị ràng buộc bởi trình tự pháp lý cứng nhắc. Nhưng hoạt động hoà giải thương mại tại Úc thường được triển khai theo các chuẩn mực quy trình tương đối thống nhất. Bắt đầu quy trình bằng việc lựa chọn hoặc đề cử hoà giải viên, sau đó là phiên họp mở đầu nhằm xác lập vai trò của hoà giải viên, nguyên tắc hoà giải và kế hoạch tiến hành. Giai đoạn trọng tâm gồm các phiên họp chung và riêng, nơi các bên trình bày quan điểm, xác định vấn đề cốt lõi và cân nhắc phương án giải quyết dưới sự hỗ trợ trung lập của hoà giải viên. Kết thúc quá trình, kết quả hoà giải (dù đạt được hay không) được ghi nhận bằng văn bản, tạo cơ sở cho việc thi hành hoặc cho các bước tố tụng tiếp theo nếu cần thiết.

Kết quả hòa giải thương mại tại Úc thường được ghi nhận dưới hình thức thỏa thuận bằng văn bản. Về mặt pháp lý, thỏa thuận này có giá trị như một hợp đồng dân sự và ràng buộc các bên theo các nguyên tắc chung của pháp luật hợp đồng.[18] Trong một số trường hợp, đặc biệt khi hòa giải được tiến hành trong khuôn khổ tố tụng, thỏa thuận hòa giải có thể được Tòa án công nhận, qua đó tăng cường khả năng thi hành. Trên cơ sở được ghi nhận theo nguyên tắc của pháp luật hợp đồng, pháp luật Úc cũng cho phép thoả thuận hoà giải được lập dưới dạng văn bản điện tử và sử dụng chữ ký số, với giá trị pháp lý tương đương văn bản và chữ ký giấy nếu đáp ứng các điều kiện về xác thực và thể hiện ý chí bị ràng buộc bỏi các bên.[19] Quy định này trực tiếp tạo điều kiện cho hoạt động hoà giải trực tuyến.[20]

Nghiên cứu kinh nghiệm hoà giải tại Úc cho thấy Toà án có vai trò quan trọng để thúc đẩy giải quyết tranh chấp hiệu quả, mà vẫn tôn trọng nguyên tắc tự nguyện và quyền tự quyết của các bên. Toà án chủ động trong việc khuyến khích và giới thiệu các bên tranh chấp sử dụng dịch vụ tại các trung tâm hoà giải ngoài Toà án, cả ở giai đoạn tiền tố tụng và trong quá trình giải quyết vụ án. Đặc biệt đối với các tranh chấp thương mại – tài chính, Toà án có thể xem xét chuyển vụ việc sang các trung tâm hoà giải tư nhân có đủ năng lực chuyên môn. Việc xây dựng cơ chế chuyển vụ việc (referral mechanism) như vậy không chỉ góp phần giảm tải cho hệ thống Toà án, mà còn tạo điều kiện để các tranh chấp được giải quyết linh hoạt, tiết kiệm và hiệu quả hơn.

Kinh nghiệm ở Úc cũng cho thấy Nhà nước cũng giữ vai trò quan trọng trong việc kiến tạo môi trường thuận lợi cho sự phát triển hoà giải thương mại. Vấn đề này cần được nghiên cứu áp dụng tại Việt Nam khi mà các trung tâm hoà giải thương mại còn  gặp nhiều khó khăn về nguồn lực, mức độ nhận diện thị trường và khả năng tiếp cận doanh nghiệp.[21]

Ngoài ra, kinh nghiệm tại Úc cho thấy tầm quan trọng của việc xây dựng đội ngũ hoà giải viên chuyên nghiệp thông qua các tiêu chuẩn ngành nghề thống nhất, như mô hình AMDRAS và gắn với nhu cầu thực tiễn. Việt Nam cũng có thể nghiên cứu xây dựng cơ chế đào tạo, đánh giá và công nhận chuyên môn hoà giải một cách bài bản và công nhận vai trò của các trung tâm hoà giải tư nhân trong công tác này./.

Tác giả bài viết:

Nguyễn Hưng Quang – Chủ tịch Trung tâm Hoà giải Thương mại Quốc tế Việt Nam (VICMC)

Nguyễn Phương Thảo Uyên – Thư ký Trung tâm Hoà giải Thương mại Quốc tế Việt Nam (VICMC)

Nguyễn Việt Hương – Sinh viên Đại học Monash, Úc

[2] Supreme Court of Victoria. (2009). Supreme Court of Victoria: 2009-10 Annual Report, tr. 46. The Supreme Court of Victoria. https://www.supremecourt.vic.gov.au/about-the-court/annual-reports/2009-10.

[3] Mediations Australia. (2025). Why Mediation Works: The Science Behind It. Mediations Australia. https://mediationsaustralia.com.au/why-mediation-works-the-science-behind-it/.

[4] Federal Court of Australia Act 1976 (Cth) s53A. https://classic.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/fcoaa1976249/s53a.html; Federal Circuit and Family Court of Australia Act 2021 (Cth) s169. https://classic.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/fcafcoaa2021401/s169.html .

[5] Civil Dispute Resolution Act 2011 (Cth) s 6. https://classic.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/cdra2011296/s6.html.

[6] Magnus, U. (2012). Mediation in Australia: Development and Problems. Mediation: Principles and Regulation in Comparative Perspective (tr. 880). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199653485.003.0017

[7] Federal Court of Australia (Website). Assisted Dispute Resolution. https://www.fedcourt.gov.au/services/ADR/mediation

[8] Federal Court of Australia. (n.d.). Mediation. Federal Court of Australia. https://www.fedcourt.gov.au/services/ADR/mediation.

[9] Chambers and Partners. (2025). Trade Secrets 2025: Law and Practice. Chambers and Partners. https://practiceguides.chambers.com/practice-guides/comparison/1015/16017/25005-25006-25007-25008-25009-25010-25011-25012-25013-25014.

[10] Hay còn gọi là Alternative Dispute Resolution Awards – Giải thưởng về Giải quyết Tranh chấp Thay thế), được ADC tổ chức thường niên, nhằm tôn vinh sự xuất sắc và đổi mới trong lĩnh vực giải quyết tranh chấp trên khắp nước Úc. Giải thưởng này ghi nhận những đóng góp của các cá nhân, tập thể và tổ chức cho hoạt động hòa giải, trọng tài và hòa giải trung gian (conciliation), cả trong nước và quốc tế, qua đó thúc đẩy khả năng tiếp cận công lý.

[11] Taylor, K. (2024). Rising Global Demand for International Dispute Resolution: Trends and Perspectives. JAMS ADR Insights. https://www.jamsadr.com/insight/2024/rising-global-demand-for-international-dispute-resolution-trends-and-perspectives.

[12] Civil Dispute Resolution Act 2011 (Cth) s 6. https://classic.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/cdra2011296/s6.html.

[13] New South Lawyers. (2025). Growing Trend of Online Mediation in Family Law Divorce Cases. New South Lawyers. https://newsouthlawyers.com.au/growing-trend-of-online-mediation-in-family-law-divorce-cases/

[14] Federal Circuit and Family Court of Australia. (n.d.). Family Law: Mediation Services. Federal Circuit and Family Court of Australia. https://www.fcfcoa.gov.au/fl/mediation; GetLaw. (n.d.). The Future Of Online Dispute Resolution In Australia. GetLaw. https://getlaw.com.au/the-future-of-online-dispute-resolution-in-australia/#elementor-toc__heading-anchor-4.

[15] AMDRAS Board. (2025). Australian Mediator and Dispute Resolution Accreditation Standards (AMDRAS) s 23. AMDRAS Board. https://amdras.au/wp-content/uploads/2025/10/AMDRAS-Standards-Master-October-2025.pdf.

[16] AMDRAS Board. (2025). Australian Mediator and Dispute Resolution Accreditation Standards (AMDRAS) s 44-47. AMDRAS Board. https://amdras.au/wp-content/uploads/2025/10/AMDRAS-Standards-Master-October-2025.pdf.

[17] AMDRAS Board. (2025). Australian Mediator and Dispute Resolution Accreditation Standards (AMDRAS) s 63.1. AMDRAS Board. https://amdras.au/wp-content/uploads/2025/10/AMDRAS-Standards-Master-October-2025.pdf.

[18] Lyon Legal Services. (2025). Is Mediation Legally Binding in Australia? What You Need to Know. Lyon Legal Services. https://lyonlegalservices.com.au/is-mediation-legally-binding-in-australia/.

[19] Electronic Transactions Act 1999 (Cth) ss 10-12. https://share.google/4DHnoJzN5tCDnQkGB; Electronic Transactions (Victoria) Act 2000 (Vic) ss 9-10. https://classic.austlii.edu.au/au/legis/vic/consol_act/eta2000345/; Electronic Transactions Act 2000 (NSW) ss 9-11. https://classic.austlii.edu.au/au/legis/nsw/consol_act/eta2000256/index.html; Electronic Transactions Act 1999 (ACT) s4. https://classic.austlii.edu.au/au/legis/cth/consol_act/eta1999256/s4.html

[20] Anthony Lo Surdo SC. (2024). Online Mediation Protocols. Anthony Lo Surdo SC. http://silkmediator.com.au/online-mediation-protocols; Noble & Noble Mediations. (n.d.). Remote Mediation. Noble & Noble. https://nobleandnoble.com.au/option/remote-mediation/

[21] Nguyễn, Q.H. & Nguyễn U.P.T. (2024). Đánh giá thực trạng quy định của pháp luật, thực hiện pháp luật và đề xuát các định hướng, giải pháp hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu qủa thi hành pháp luật về giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại theo phương thức hoà giải ở Việt Nam. Kỷ yếu Hội thảo Thực trạng và định hướng, giải pháp hoàn thiện pháp luật về giải quyết tranh chấp kinh doanh, thương mại theo phương thức hoà giải và trọng tài tại Việt Nam. https://vicmc.vn/danh-gia-thuc-trang-quy-dinh-cua-phap-luat-thuc-hien-phap-luat-va-de-xuat-cac-dinh-huong-giai-phap-hoan-thien-phap-luat-nang-cao-hieu-qua-thi-hanh-phap-luat-ve-giai-quyet-tranh-chap-kinh-doanh-thu/